F-35 Lightning II là một cây vĩ cầm được chế tác bởi nghệ nhân bậc thầy: đẹp đẽ, chính xác và có khả năng trình diễn phi thường. Nhưng bạn không thể trang bị cho cả một dàn nhạc bằng những nhạc cụ như vậy khi vật liệu và chuyên môn để chế tạo chúng không thể mở rộng quy mô. Đó chính là nghịch lý mà không quân Mỹ đang đối mặt. Sau những đợt oanh tạc chính xác vào hạ tầng tên lửa của Iran hồi tháng 3/2026, F-35 được ca tụng như "vị vua không ngai" của bầu trời. Tuy nhiên, đằng sau ánh hào quang đó là một lỗ hổng chiến lược đang đe dọa sự tồn vong của sức mạnh Mỹ tại Thái Bình Dương.
Chiến dịch Iran và ảo tưởng về sự bất bại
Trong các cuộc không kích vừa qua, F-35 đã thực hiện chính xác những gì nó được thiết kế: xuyên thủng lưới lửa phòng không, phá hủy các hệ thống radar tích hợp và chỉ thị mục tiêu cho các máy bay đời cũ. Tỉ lệ sống sót là 100% trong các nhiệm vụ xâm nhập ban đêm. Nhưng hãy nhìn kỹ vào bối cảnh: Đó là một chiến dịch ngắn ngày, được lập kế hoạch tỉ mỉ theo mốc thời gian của Washington, triển khai từ các căn cứ an toàn và đối đầu với một hệ thống phòng không đã bị làm suy yếu từ trước.
"Thành công ở Iran không chứng minh cho một lực lượng xây dựng chủ yếu quanh một nền tảng duy nhất, đặc biệt là nền tảng có trần sản xuất thấp và sàn chi phí cao", tờ War on the Rocks nhận định trong bài phân tích "F-35 is built for the wrong war" (04/2026). Thực tế, một chiếc F-35A đã phải hạ cánh khẩn cấp vào ngày 19/03/2026 sau khi bị tấn công bởi một hệ thống phòng không di động thụ động của Iran. Nếu một mạng lưới phòng không "nát bét" vẫn có thể đưa một siêu chiến cơ xuống đất, thì mối đe dọa từ mạng lưới phòng không đa tầng, dày đặc và còn nguyên vẹn của Trung Quốc lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.
"Gót chân Achilles" 2.000 tỷ USD
Vấn đề đầu tiên là kinh tế học chiến tranh. Theo báo cáo của Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Mỹ (GAO-24-106703) công bố tháng 4/2024, tổng chi phí vòng đời của chương trình F-35 đã vượt ngưỡng 2.000 tỷ USD. Trong đó, riêng chi phí vận hành và bảo trì (sustainment) chiếm tới 1,58 nghìn tỷ USD, tăng 44% so với ước tính năm 2018.
Sự đắt đỏ này đi kèm với một hiệu suất sẵn sàng chiến đấu đáng thất vọng. GAO chỉ ra rằng tỉ lệ "sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ" (Mission Capable rate) của đội bay F-35 chỉ dao động ở mức 55% vào đầu năm 2024, thấp hơn nhiều so với mục tiêu 85-90% mà Lầu Năm Góc đề ra. Điều này có nghĩa là cứ hai chiếc máy bay trị giá hơn 80 triệu USD, chỉ có một chiếc sẵn sàng cất cánh. Trong một cuộc chiến tiêu hao kéo dài, việc bảo trì lớp phủ tàng hình và các hệ thống cảm biến phức tạp sẽ trở thành một "nút thắt cổ chai" hậu cần. Một kho phụ tùng bị trúng tên lửa hoặc một máy chủ chẩn đoán bị hack có thể làm tê liệt cả một phi đoàn hiệu quả hơn cả việc bắn hạ máy bay trên không.
Sự mong manh của "pháo đài" Thái Bình Dương
Mọi kịch bản giả định chiến tranh tại Đài Loan đều dẫn đến cùng một kết luận: Hầu hết máy bay sẽ bị tiêu diệt ngay trên mặt đất, không phải trên không. Báo cáo "Cratering Effects" của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) cuối năm 2024 cảnh báo rằng các loạt mưa tên lửa từ PLA có thể vô hiệu hóa các đường băng tại Nhật Bản trong 12 ngày và tại đảo Guam trong 2 ngày.
Trung Quốc hiện sở hữu hơn 3.000 hầm chứa máy bay kiên cố (hardened aircraft shelters) tại 134 căn cứ không quân dọc eo biển, trong khi Mỹ hầu như không bổ sung thêm hầm chứa nào tại Tây Thái Bình Dương trong suốt một thập kỷ qua. F-35 với dấu chân hậu cần khổng lồ — đòi hỏi đường băng dài, cơ sở bảo trì chuyên dụng và đội ngũ kỹ thuật tay nghề cao — là một mục tiêu quá giá trị và quá dễ đoán. Việc phân tán lực lượng (Agile Combat Employment) để tránh tên lửa lại đẩy F-35 vào thế khó: làm giãn mỏng dây chuyền cung ứng vốn đã mỏng manh và buộc phải phụ thuộc vào các máy bay tiếp dầu "chậm chạp, không tàng hình" — những mục tiêu ưu tiên hàng đầu của đối phương.
Bài học từ Ukraine và sự trỗi dậy của "số đông"
Trong khi Mỹ đổ tiền vào "tuyệt tác" F-35, thế giới đang chuyển mình theo hướng "số lượng là một loại chất lượng". Từ cuộc chiến drone ở Ukraine đến các cuộc tập kích bằng tên lửa rẻ tiền ở Biển Đỏ, lợi thế đang nghiêng về bên nào có khả năng sản xuất hàng loạt và chấp nhận tiêu hao. Lockheed Martin chỉ có thể xuất xưởng khoảng 156 chiếc F-35 mỗi năm, trong khi đối phương có thể sản xuất hàng nghìn drone cảm tử với chi phí chỉ bằng một phần nhỏ của một quả tên lửa đánh chặn.
"Sự hiệu chỉnh không phải là từ bỏ F-35 mà là định nghĩa lại vai trò của nó", bài viết trên War on the Rocks đề xuất. Một đội bay nhỏ F-35 nên được giữ lại cho các nhiệm vụ đặc biệt, trong khi ngân sách nên chuyển dịch sang các hệ thống không người lái (unmanned systems). Chương trình Collaborative Combat Aircraft (CCA) với mục tiêu chế tạo các drone chiến đấu giá từ 25-30 triệu USD (bằng 1/3 F-35) đang là niềm hy vọng mới. Những hệ thống này có thể cất cánh từ những đường băng dã chiến, không cần phi công và quan trọng nhất: chúng có thể bị bắn hạ mà không gây ra một thảm họa chiến lược hay chính trị.
Kết luận không phải là F-35 là một chiếc máy bay tồi. Nó vẫn là hệ thống chiến đấu tinh vi nhất từng được chế tạo. Nhưng trong một kỷ nguyên mà chiến tranh được định nghĩa bằng khả năng chịu đựng và tốc độ tái sản xuất, một lực lượng chỉ dựa vào "tuyệt tác" là một lực lượng giòn tan và dễ gãy. Mỹ cần một "dàn nhạc" đa dạng hơn, nơi những nhạc cụ rẻ tiền, dễ thay thế có thể cộng hưởng cùng cây vĩ cầm F-35 để tạo nên bản giao hưởng của chiến thắng. Nếu không, bài học từ các thiết giáp hạm khổng lồ bị đánh chìm bởi những máy bay giá rẻ trong Thế chiến II sẽ lặp lại một lần nữa, chỉ khác là lần này, nạn nhân sẽ mang tên Lightning II.